Ρουά Ματ


Σκάκι: Παίζουν τα Λευκά και κερδίζουν.

Η πλειοψηφία των αναγνωστών θεωρεί τον Ζωρζ Σιμενόν ως ένα κλασικό συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων. Η φήμη του, πράγματι, στηρίζεται στον εξαιρετικά υψηλό αριθμό βιβλίων που ορθώς κατηγοριοποιούνται κάτω απ’ την επικεφαλίδα της λεγόμενης αστυνομικής λογοτεχνίας – μιας κατηγορίας που πολλοί θεωρούν υποδεέστερη, ρηχή, ελαφριά, ακόμη και μπάσταρδη. Με πάνω από 400 τίτλους στο ενεργητικό του, ο Σιμενόν είναι ίσως ο πλέον παραγνωρισμένος συγγραφέας του 20ου αιώνα καθώς οι σημαντικές πωλήσεις των αμιγώς αστυνομικών έργων (με κύριο ήρωα τον διάσημο Επιθεωρητή Μαιγκρέ) σκιάζουν το κομμάτι εκείνο της εργογραφίας του που ο ίδιος χαρακτήριζε romans durs, αληθινά ή σοβαρά μυθιστορήματα, με έμφαση στον ψυχολογικό ή τον κοινωνικό παράγοντα. Στην πραγματικότητα, ο ίδιος ο Σιμενόν φρόντιζε πάντοτε να γράφει παράλληλα ένα σοβαρό και ένα έργο προορισμένο για «λαϊκή κατανάλωση» (romans populaires), τα τελευταία με σκοπό σαφώς βιοποριστικό. Είναι ευτύχημα που ένα από τα σοβαρά του έργα, Ο Άνθρωπος που έβλεπε τα Τραίνα να περνούν (1938), κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις ΑΓΡΑ σε προσεγμένη ελληνική μετάφραση της Αργυρώς Μακάρωφ και με σύντομο χρήσιμο Επίμετρο του Γ.Ν. Πεντζίκη.

Το βιβλίο αποτελεί μια ακόμα σπουδή του Σιμενόν πάνω σ’ένα από τα πλέον αγαπημένα του θέματα: αυτό του «γυμνού ανθρώπου». Ο ίδιος ο συγγραφέας είχε δηλώσει πως το κεντρικό ερώτημα που τον απασχόλησε ολόκληρη τη ζωή του είχε να κάνει με τη σχέση του «ντυμένου ανθρώπου» (του ανθρώπου δηλαδή όπως πλαστά ή επίπλαστα παρουσιάζεται προς τα έξω, προς τον κόσμο ή και προς τον εαυτό του ακόμη μέσω του καθρέφτη) και του «γυμνού ανθρώπου» – της ωμής, σχεδόν βάρβαρης ουσίας που απομένει όταν οι μάσκες, τα φτιασίδια, τα κοστούμια των ρόλων πέσουν. Αναπόφευκτα, ο Σιμενόν παράγει τόσο ψυχολογικές μελέτες χαρακτήρων όσο και κοινωνική κριτική, παρακολουθώντας την σταδιακή απογύμνωση του εκάστοτε «ήρωα» μέσα απ’ την πλοκή. Ο Κέες Πόπινγκα, ο ήρωας του συγκεκριμένου βιβλίου, δεν μπορεί παρά να είναι ένας αντι-ήρωας: με ντεκόρ την προπολεμική Ολλανδία, μια κοινωνία όπου η μεσοαστική τάξη του μεσοπολέμου βιώνει τον ύψιστο βαθμό μιας οικογενειακής άνεσης βασισμένης στην οικονομική ευημερία και την υψηλή τεχνολογία, όπου οι κοινωνικές νόρμες και οι σαφέστατα οριοθετημένες συμπεριφορές είναι ταυτόχρονα απελευθερωτικές (ο «ελεύθερος χρόνος» που προκύπτει) αλλά και καταπιεστικές (η αυστηρότητα των «πρέπει» και των «δεν πρέπει»), δίνουν στον έμπειρο Σιμενόν τις παραμέτρους που απαιτούνται για να προκύψει ταχύτατα η ικανή συνθήκη για την έναρξη της αντίστροφης μέτρησης.

Η απογύμνωση του ήρωα ξεκινάει υπό συνθήκες φαινομενικά αστυνομικές: ένα οικονομικό σκάνδαλο (πιθανή μεταφορική αναφορά στην ευαίσθητη «φούσκα» της οικονομικής ανάπτυξης πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς ο Σιμενόν είχε δώσει και σε άλλα βιβλία του της δεκαετίας του 1930 πολλές «προφητικές» αναφορές στις επερχόμενες κακοήθεις συνέπειες του Φασισμού και της Αποικιοκρατίας), μια στημένη αυτοκτονία, η κατάρρευση του συνδετικού ιστού μιας καταναγκαστικής πραγματικότητας, ένας φόνος σχεδόν από «κεκτημένη ταχύτητα». Τα στοιχεία αυτά όμως περνούν σύντομα σε δεύτερο πλάνο καθώς παρακολουθούμε τον ήρωα να μεταμορφώνεται σ’αυτό που πιστεύει πως πραγματικά έπρεπε να είναι. Σύντομα, το (νομικώς οριζόμενο) έγκλημα ξεθωριάζει και απομένουμε με μια αστυνομία που δεν ενδιαφέρεται και μ’ έναν Τύπο που μοιάζει να κινείται αυτόνομα, έναν Τύπο με τον οποίο ο Πόπινγκα καταλήγει όχι απλώς να συνδιαλέγεται, αλλά από τον οποίο καθορίζεται: ως συμπεριφορά, ως αντίδραση, ως τελικά οριστική περιθωριοποίηση.

Είναι κωμικοτραγικό πραγματικά: ο αντι-ήρωας αποτάσσει, ενσυνείδητα και ηθελημένα, ακολουθώντας μια ψυχρή λογική, όλες εκείνες τις συμβάσεις που πιστεύει ότι αποτελούν τα φτιασίδια του πραγματικού, γυμνού του εαυτού. Ενώ η «ντυμένη», συμβατική του ζωή στηρίζεται στο να περνά απαρατήρητος, να είναι πρότυπο κανονικότητας και του αστικού μέσου όρου, η «γύμνωσή» του τον στρέφει έτσι ώστε να είναι «κοινό» πρόσωπο (κατ’ αρχήν ως εγκληματίας), δακτυλοδεικτούμενος, υπόκοσμος, μετά απόβλητος, τέλος περιθώριο. Βρίσκει απέναντί του την Έννομη Τάξη (αν και η αστυνομία δεν του δίνει την «δέουσα» σημασία, χαρακτηρίζοντάς τον ‘ερασιτέχνη’), την Αστική Τάξη απ’όπου προέρχεται (η οποία αδυνατεί να ερμηνεύσει την αντισυμβατική συμπεριφορά του, καταλήγοντας να τον περιθωριοποιήσει ψυχιατρικά, χαρακτηρίζοντάς τον ‘παρανοϊκό’), αλλά κυρίως την Τέταρτη Εξουσία, τον Τύπο, χάριν της οποίας κυριολεκτικά ο Πόπινγκα συνεχίζει να πορεύεται σ’έναν αδιέξοδο μονόδρομο μέχρι την οριστική του ισοπέδωση.

Εθισμένοι ίσως στην απίστευτη παρεμβατική δύναμη της trash-reality-τηλεόρασης του σήμερα, ενδέχεται να περάσουμε χωρίς εμβάθυνση μια πλοκή που, κοντά εβδομήντα χρόνια πριν, σκιαγραφεί με αριστοτεχνικό τρόπο το υπαρξιστικό «η Κόλαση μας είναι οι Άλλοι». Πώς αλήθεια ορίζονται αυτοί οι «Άλλοι» καλύτερα απ’ όσο δια του Τύπου (και όλων των ΜΜΕ κατ’επέκταση), του ποδηγέτη εκπροσώπου των μαζών; Ο Ένας καθρεφτίζει την ύπαρξή του, το Είναι του, στην εικόνα που προκύπτει όταν και όσο ο Τύπος ασχολείται μαζί του. Όσο βέβαιο είναι ότι ο απόλυτος νικητής της όποιας συνδιαλλαγής θα είναι ο Τύπος που έχει τη δύναμη να συνθλίψει το Άτομο, τόσο σίγουρο είναι ότι η υποταγή στο προδιαγεγραμμένο πεπρωμένο του συμπτωματολογικά επαναστάτη Πόπινγκα έρχεται με την αποδοχή μιας εκατέρωθεν βολικής ιδρυματοποίησης. Η ολοκληρωτική απογύμνωση του Ατόμου στην αφήγηση του Σιμενόν καταλήγει να αποκλείει κάθε γέφυρα επικοινωνίας με οποιαδήποτε «Τάξη» καθώς ισοδυναμεί με απόλυτη περιθωριοποίηση. Το «έξω» του καθενός είναι τελικά μόνο «μέσα» του.

Το παραπάνω δημοσιεύτηκε αρχικά στις Βιβλιογνώμες, το πολυσυμμετοχικό μπλογκ όπου παρουσιάζονται βιβλία. Έχουν γίνει ορισμένες διορθώσεις και βελτιώσεις. Σημειώνω ότι μια παραλλαγή της πλοκής χρησιμοποιήθηκε σαν σενάριο επιτυχημένης ομότιτλης ταινίας (1953).

Advertisements

Δημοσιεύθηκε από

nootropia

Better shine than reflect.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s